1/3
Sözlükler, bir şeyin beğenildiğini, onaylandığını anlatmak için el çırpma, iyiliğini isteme, yanında olduğunu gösterme olarak tanımlıyor ve eş ve yakın anlamlıları olarak da dua, münacat, niyaz ve gülbank kelimelerini veriyor.
Alkışın zıddı olan kargış ise; kötülüğünü isteme, karşısında olduğunu gösterme olarak tanımlanıyor; eş ve yakın anlamlıları olarak da beddua, ah, ilenç, lanet, telin ve intizar kelimeleri gösteriliyor.
Türkçe kökeniyle alkış ve kargış, yaygın kullanımıyla dua ve beddua, genel anlamda yalvarma, yakarma, tazarruda bulunma veya dilek dilemedir. Çaresize çare, dermansıza derman, yoksula imkân, zalime dizgin talebidir.
Alkış; kişinin sevgiyle, hayırla, güzellikle, iyilikle birileri veya kendisi için yakarışıdır. Kargış ise; korkuyla, nefretle, öfkeyle, çaresizlikle ilenmedir. “Allah yardımcın olsun” duasında veya “Allah belanı versin” bedduasında olduğu gibi taleplerin muhatabı ilahi kudrettir.
Göktürk Kitabelerinden başlayarak Türk kültüründe bey olabilmek veya bu görevi sürdürebilmek için “kutlu olmak” yani alkış almak ve kargışa uğramamak gerektiğine inanılırdı. Bunun için açları doyurmak, çıplakları giydirmek, çoğu zaman yoksul bir ihtiyar kılığında dolaşan Hızır’dan başlayarak sofra başında “bir ağzı dualının duasını almak” gerekirdi.
Alkışın zaman içinde birini veya bir şeyi beğenme, onaylama, takdir etme anlamıyla el çırpma biçimine dönüşmesi ise küresel bir jest oldu. Eski Türkçede “alkış almak” deyimi “hayır dua almak” anlamında iken günümüzde sanatçı-seyirci, konuşmacı-dinleyici veya yapıcı-onaylayıcı arasında beğenmeye dayalı bir etkileşime dönüştü.
Çok beğenmenin göstergesi olarak “alkış kopmak” veya “alkış tufanı kopmak” deyimleri ortaya çıktı. Bu anlamıyla “alkış toplamak” beğenilmek; “alkış tutmak” ise beğenmek ve onaylamak anlamı kazandı.
Dua anlamındaki alkış yeni kentli toplumda beğenme jesti olarak küreselleşip yaygınlaşınca, beddua demek olan kargış da kendine fazla yer bulamadı. Belki anlatılan, söylenen veya icra edilen karşısında “sessiz kalmak”, “yuh çekmek”, “ıslık çalmak” veya “çekip gitmek” gibi protesto davranışları, yeni tip alkışın yeni tip kargışı olarak okunabilir.
(Devam Edecek)
