Sodra Dağı’nın doğu yamacındaki antik kent nekropolü içinde yer alan bu görkemli anıt mezar, muhtemelen Milas’ın yöneticisi, komutan gibi üst düzey bir kişilik ve ailesi için inşa edilmiştir. Sodra Dağı’ndaki ocaklardan çıkarılan gri damarlı mermerden yapılmış olan mezar yapısı, eğimli bir arazide düz bir platform üzerine yerleştirilmiştir.
Genel olarak gömülerin yapıldığı mezar odası, dinsel törenlerin gerçekleştirildiği sütunlarla çevrili orta kat ve bu sütunlar tarafından desteklenen çatı katı olmak üzere üç bölümden oluşur. Alt katın duvarları büyük dikdörtgen mermer bloklardan inşa edilmiştir. Giriş kapısı batı cephesinde yer almasına rağmen tam eksende değil, biraz sola kaymış şekildedir. Mezar odasında, üst yapıyı destekleyen dört adet yivli, dörtgen kesitli ayak bulunur. Zemindeki izlerden, lahitlerin levhalara yerleştirildiği anlaşılmaktadır.
İkinci katta çatıyı taşıyan sütunlar, yivli olup, köşelerde yer alanlar dörtgen kesitli, diğerleri ise oval kesitlidir. Sütun başlıkları akantus yaprakları ile süslenmiştir. Sütunlar arasının zamanında ahşap korkuluklarla kapatıldığı nişlerden anlaşılmaktadır.
Orta katın zemin döşemesinde, kuzey tarafında bulunan ve daralan bir huni şeklindeki delik, dinsel törenler sırasında mezar odasına kutsal sıvı veya kurban kanı akıtmak için yapılmış olabilir.
Büyük mermer bloklarının birbirinin üzerinden taşınarak içe doğru daralması sonucu oluşan çatının tavanı, işçilikteki üst düzey becerinin yanı sıra mezarda yatan kişinin önemini vurgulamak amacıyla geometrik ve bitkisel motiflerle işlenmiştir.
Genel formu, Halikarnassos’taki Mausoleum’un çağrışımını uyandırsa da kendine özgüdür ve daha çok Doğu Akdeniz ve Kuzey Mezopotamya’da (G.Doğu Anadolu) benzer örneklerine rastlanır. Mezar yapısının inşa tekniği ve mermer süslemelerinin karakteristik özellikleri nedeniyle M.S. 2. yüzyılın ortalarına (Antoninler dönemi) tarihlendirilmektedir.
Halikarnasos’taki Maussollos adına eşi ve aynı zamanda kız kardeşi olan Artemisia tarafından MÖ 350’de Halikarnas Mozelesi (Maussolleion Halikarnassos) yaptırılmıştır. Gümüşkesen Anıtının bu Mozeleden esinlenerek yapıldığı ifade edilmektedir. Fakat anıt kendine özgü dekorasyonu, çapraz şekilde basamaklı piramidal çatısı ve mimari bezemesi ile Mozele’den ayrılmaktadır. Dünyanın yedi harikalarından biri olarak anılan Halikarnos Mozolesi’nin en tepesinde yer alan quadriga, Gümüşkesen Anıtı’nın da ölçülerinin küçük olması nedeniyle bulunmamaktadır. Anıtın yüksek bir podyum üzerinde, köşelerde kare, ortalarda elips şeklinde yerleştirilen toplam 12 sütundan oluşan galerisi bulunmaktadır. Galerinin tavanı etkileyici niteliklere sahip olup Sodra Dağı’ndan çıkarılan kaliteli mermerden yapılan bitkisel ve geometrik motiflerle süslü pramidal nitelik taşımaktadır. Podyum içerisinde yer alan mezar odasına (kripta) anıtın batısındaki kapıdan girilmektedir.
Helenistik veya Erken Roma dönemlerinde Milas ve Halikarnos çevreleri antik çağın zirvelerini yaşamıştır. Bu dönemin eseri olan ve ünlü mimarların elinden çıktığı düşünülen Gümüşkesen Anıtı, Milas antik kentinde fazla hasar görmeden günümüze kadar ulaşmıştır.
Milas müzesi projesi ile anıt mezarın etrafı beton bloklarla kuşatılmıştı. Müteahhitin projeyi tamamlayamaması, yerel halkın ve sosyal medyanın karşı çıkmasıyla proje durdurulmuştu. Yıllarca etrafı beton bloklarla sarılı kalan anıtla ilgili uygun bir müze projesi yapılacağı açıklanmıştı.
Bu ne ilk ne de son. Hatırlanırsa, Van Gevaş’ta Halime Hatun Kümbeti dibine yurt yapılmıştı. 15 yıl sonra yıkım kararı alınmış ve 2023’te yıkılmış idi.
Gümüşkesen Anıtı’nda restorasyon çalışmaları devam etmekte olup, anıtın sahip olduğu değerine kavuşması için çalışmalar yapılmaktadır.
Gümüşkesen Mezar Anıtı, Milas ilçe merkezindeki Gümüşlük Mahallesi’nde bulunmaktadır.
