Karikatür sanatçısı Mete Göktürk, Mehmet Nergiz’in gerçekleştirdiği söyleşide, karikatürle tanışmasından ilk eserlerinin yayımlanmasına, sanat yaşamındaki anılarından Turhan Selçuk ile ilişkisine kadar pek çok konuda değerlendirmelerde bulundu. Karikatürün yalnızca güldürmekten ibaret olmadığını vurgulayan Göktürk, “Karikatür, düşüncenin çizgiyle ifadesidir. Hem de sevimli bir ifadesidir” dedi.
Mehmet Nergiz: Milas’ta 2010 yılında başlayan Turhan Selçuk Karikatürlü Ev çalışmalarında yaklaşık 14 yıl boyunca sergiler, kurslar, söyleşiler ve atölyeler düzenledik. Kamil Masaracı, Ercan Akyol, Cihan Demirci ve Ferit Avcı gibi önemli karikatüristleri ağırladık. Turhan Selçuk, hayattayken bu çalışmaların fotoğraflarını görse de Karikatürlü Ev’i ziyaret edemedi. Bugün Çöllüoğlu Hanı’ndaki Turhan Selçuk Anı Odası’nda eserleri, kişisel eşyaları ve Abdülcanbaz karakterlerine ilişkin çalışmalar sergileniyor. 2010-2014 yılları arasında düzenlenen Uluslararası Turhan Selçuk Karikatür Yarışması’nın yeniden yapılmasını diliyoruz. Peki, sizin Turhan Selçuk ile tanışıklığınız nasıl başladı?
Mete Göktürk: Turhan Selçuk ile çok uzun süreli ve yakın bir ilişkimiz olmadı. Kendisine bir mektup yazmıştım. Beni telefonla aramış ancak izinde olduğum için görüşememiştik. Daha sonra gönderdiği cevap mektubunu hâlâ saklarım. Bir albüm hazırlarken evinde ziyaret ettim. Albüm için kısa bir yazı yazmasını rica ettim, beni kırmadı. Daha sonra iki kez birlikte jüri üyeliği yaptık. Esenyurt Belediyesi’nin uluslararası karikatür yarışmasında Nezih Danyal, Semih Balcıoğlu ve Kamil Masaracı gibi isimlerle de bir aradaydık.
Mehmet Nergiz: Karikatür sanatına ilginiz nasıl başladı? Çizgiyle ilk tanışmanızın bir hikâyesi var mı?
Mete Göktürk: Lise yıllarında resim derslerini severdim. Karikatürü pek tanımıyordum ama Akbaba, Marko Paşa ve Karagöz gibi mizah dergilerini incelerdim. Arkadaşlarımın komik resimlerini yapar, kulaklarını büyütüp altlarına isimlerini yazardım. Karikatürle tanışmam böyle başladı.
Zamanla dergilerdeki çizimleri inceleyerek kendi esprilerimi üretmeye başladım. Politikayla ilgilenince siyasi karikatürlere yöneldim. Adalet Partisi’nin simgesi olan kır atın üzerine kalabalığı, en üste de Süleyman Demirel’i çizdiğim bir karikatürüm vardı. Altına “Huzur” yazmıştım. Böylece toplumsal olayları çizgiyle anlatmaya başladım.
Mehmet Nergiz: İlk karikatürünüzün yayımlanması nasıl gerçekleşti?
Mete Göktürk: Bakırköy İşçi Partisi’nde duvar gazetesi hazırlıyorduk. Karikatürler çiziyordum ancak polis bazen gazeteleri bir gece bile geçmeden topluyordu. Daha sonra İşçi-Köylü, Aydınlık ve Türk Solu gibi yayınlardan çizim teklifleri aldım. İlk çalışmalarımı yeterli bulmayıp değiştirmemi istediler. Ben de kendimi geliştirmeye çalıştım.
1960 sonrasında karikatürün toplumsal işlevini daha iyi kavradım. 1970 yılında Sosyalist gazetesine götürdüğüm karikatürler kabul edildi. İlk kez bir eserimin yayımlanacak olması beni müthiş sevindirmişti. Ardından her hafta çizimlerim yayımlandı. 12 Mart Muhtırası gibi önemli gelişmeleri de karikatürlerimle anlattım.
Mehmet Nergiz: Karikatürcüler Derneği’ne katılmanız ve ilk sergi deneyiminiz nasıl oldu?
Mete Göktürk: Görevim nedeniyle Anadolu’nun küçük yerleşimlerinde bulunuyordum. Sergi açmak kolay değildi. Buna rağmen Bartın’ın Ulus ilçesinde açlık konulu bir sergi açtım.
İstanbul’a gittiğimde Karikatürcüler Derneği’ne çalışmalarımı gösterdim. Olumlu karşılandı ve derneğe üye oldum. Toplu sergilere, yarışmalara katılmaya başladım. Uzun süre ödül alamadım ama çizmekten vazgeçmedim. İlk eserlerimin yayımlanmasının heyecanını bugün bile hatırlıyorum.
Mehmet Nergiz: Yarışmalarda kazandığınız ödüller arasında sizin için özel olanlar hangileri?
Mete Göktürk: Ulusal ve uluslararası yarışmalardan yaklaşık sekiz ödül aldım. 1991 yılında İstanbul Mimarlar Odası’nın “İstanbul’un Geleceği ve Gökdelenler” yarışmasında ikincilik, 2001 yılında turizm konulu bir yarışmada ödül, 2003 yılında Esenyurt’ta düzenlenen “Her Yönüyle Kadın” yarışmasında birincilik kazandım.
Karikatürlerim Milliyet Sanat dergisinde yayımlandı, TRT’de sanat programında yer aldı. ATV Haber Merkezi’nin 1997 yılında verdiği “Yılın İsmi” plaketi ve Güvenlik ve Hukuk Muhabirleri Derneği’nin “Yılın Hukukçusu” ödülü de benim için önemliydi.
Mehmet Nergiz: Karikatür sanatında sizi etkileyen isimler kimler oldu?
Mete Göktürk: Özellikle 50 Kuşağı karikatüristlerini çok beğenirim. Semih Balcıoğlu, Turhan Selçuk ve Oğuz Aral gibi ustalardan etkilendim. Politik karikatürün yanında insanı, doğayı ve toplumsal yaşamı ele alan önemli eserler ortaya koydular. Genç kuşaklardan da beğendiğim birçok sanatçı var.
Mehmet Nergiz: Karikatürlerinizde politik konular öne çıkıyor. Başka hangi konuları işliyorsunuz?
Mete Göktürk: Politik karikatürlerim var ama yalnızca siyaset çizmiyorum. İnsan ilişkileri, doğa, hayvanlar, kadınlar ve yaşamın farklı yönleri de çalışmalarımın konusu. Albümümde bunları ayrı ayrı ele aldım. Son dönemde ise yaşlılık ve yaş almak üzerine yoğunlaşıyorum.
Mehmet Nergiz: Milas’ta Turhan Selçuk adına düzenlenen uluslararası karikatür yarışmasının devam ettirilememesi hakkında ne düşünüyorsunuz?
Mete Göktürk: Turhan Selçuk, dünya karikatür sanatının en önemli isimlerinden biridir. Doğduğu yerde uluslararası bir yarışma düzenlenmesi çok değerliydi. Farklı ülkelerden sanatçıların katılması, yabancı karikatüristlerin jüri üyeliği yapması ve dereceye girenlerin sonraki yıl jüriye davet edilmesi güzel uygulamalardı.
Dünyanın tanıdığı böyle önemli bir sanatçının memleketinde başlatılan etkinliğin sürdürülememesi bizi üzdü. Bu çalışmaların devam etmesi gerekirdi.
Mehmet Nergiz: Sizce sanatla uğraşmak insana ne kazandırıyor? Sanatçının toplumla ilişkisi nasıl olmalı?
Mete Göktürk: Sanat insana farklı bir bakış açısı kazandırır. Yaşamına, dünya görüşüne ve düşüncelerine yeni boyutlar katar. İnsan mesleği ne olursa olsun sanatla ilgilenmeli.
Benim için önemli olan geride bir şeyler bırakabilmek. Hazırladığınız bir kitap ya da eser, sizden sonra da yaşamaya devam edebilir. Bu büyük bir mutluluk.
Karikatürün temelinde düşünce vardır. İnsanların karikatürü sevmesi, çizgiyle anlatılanları anlamaya çalışması bile önemlidir. Karikatür, düşüncenin çizgiyle ifadesidir. Hem de sevimli bir ifadesidir.
Mehmet Nergiz: Uzun yıllar hukuk alanında görev yaptınız. Mesleğinizin karikatürlerinize ve topluma bakışınıza etkisi oldu mu?
Mete Göktürk: Elbette oldu. Mesleğiniz gereği toplumun farklı kesimlerini, insanların davranışlarını ve yaşamın değişik yönlerini görüyorsunuz.
Ben mesleğimi adam gibi yapmaya çalıştım. Bu nedenle zaman zaman görev yaptığım kurumlarla ve mevcut anlayışla ters düştüm. Devlet Güvenlik Mahkemelerinde görev yaptım. Cumhuriyet ve Radikal gazetelerinde yazılarım yayımlandı. Bazı yazılarım nedeniyle üç kez yargılandım.
Bütün bu deneyimler dünyaya bakışımı etkiledi. Sanat da yaşadıklarımın ve birikimimin bir parçası oldu.
Mehmet Nergiz: Bugün üzerinde çalıştığınız yeni bir proje var mı?
Mete Göktürk: Yaşlılık ve yaş almak üzerine karikatürler hazırlıyorum. Şimdiye kadar 10-12 çalışma yaptım. Tamamlandığında bir sergi açmayı düşünüyorum.
Farklı konuları bir araya getirmek yerine belirli bir tema üzerinde çalışmayı daha doğru buluyorum. Çocukluk, gençlik ve ergenlik gibi konular da böyle ele alınabilir.
Artık eskisi kadar hızlı çalışamıyorum. Gözlerimdeki rahatsızlık nedeniyle yaklaşık 10 yıldır okuyamıyorum. Yazabiliyorum ama kendi yazdığım kitapları bile okuyamıyorum. Buna rağmen çizmeye devam ediyorum. Eski heyecanımın ve çalışma isteğimin bir kısmı hâlâ var.
Mehmet Nergiz: Son olarak karikatürün evrenselliğini konuşalım. Farklı ülkelerde ve kültürlerde anlaşılabilmesi için nasıl bir anlatım dili kullanılmalı?
Mete Göktürk: Karikatürün evrensel olabilmesi için mümkün olduğunca yazısız olması gerekiyor. Çünkü dil farklılıkları nedeniyle bir ülkede kullanılan ifade başka bir yerde aynı anlamı taşımayabilir. Bazı espriler başka kültürlerde hiç anlaşılmayabilir.
Bu nedenle çizgiyle anlatım çok önemli. Yalnızca görüntü ve düşünceyle anlatılabilen karikatürler her yerde daha kolay anlaşılır. Her zaman mümkün olmasa da olabildiğince yazısız anlatımı tercih etmek gerekiyor.
