Mezun olduğum okulun (Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi) vakfının (İLEV) Facebook sayfasında, Anayasa Hukuku hocamız Prof.Dr. Mümtaz Soysal hakkında uzun, ayrıntılı, güzel bir yazı yayımlandı. İsteyen yazıyı sonuna kadar okur. Bu yazıyı aktarmadan önce, paylaşım yorumuma yer vermek isterim:
Birinci sınıfın sonunda yalnızca Anayasa Hukuku dersinden bütünlemeye kalmıştım. Yaz tatilinde Mümtaz Hoca’nın “100 Soruda Anayasa” kitabını ve 1961 Anayasası’nı hatmetmiştim. Eylül ayında bütünleme sınavında 64 alıp geçmiştim. (Sanırım 57 almam yeterliydi.)
Diğer yandan derste; “Atatürk, o dönemin koşullarında en demokrat diktatördü.” Şeklinde bir tümce kurunca, bazı arkadaşlar büyük bir sevinçle, “Atatürk’e diktatör dedi!” Diyerek, herkesin duyabileceği alçak sesle, sözde haklılıklarını dile getirdiler… O zaman da Diyarbakır Merkez Ortaokulu’ndaki değerli Sosyal Bilgiler Öğretmenim Şeyhmus Değirmenci’nin sözünü anımsadım: “Çocuklar her olayı ve her insanı dönemin koşullarında değerlendirmek gerekir; meşrutiyet şimdi bizler için geri bir yönetim biçimi, ama ilan edildiğinde en demokratik yönetim biçimiydi. İstiklal Mahkemeleri bazı hukukçular tarafından eleştirilir; oysa ağır koşullarda yeni bir devlet kurarken, sert önlemler almak gerekir. Atatürk’le aynı dönemde yaşayan Hitler, Musoloni, Stalin dünya tarihine en acımasız diktatörler olarak geçmiştir… Oysa Atatürk, Cumhuriyeti ilan edip, ülkeye demokrasiyi getirmeye çabalamıştır.”
Bu arada Mümtaz Soysal’ın evinin bombalandığını, kendisinin siyasal parti kurduğunu bu metinden öğrendim.
Anımsadığım kadarıyla; Bulutsuzluk Özlemi, adını, onun Cumhuriyet’te yayımlanan bu başlıktaki (Termik santrallerle ilgili) bir yazısından aldı.
…
Prof. Dr. Mümtaz Soysal (Osman Mümtaz Soysal)
15 Eylül 1929-11 Kasım 2019
Karadeniz’de Kuvâ-yi Milliye’ye katılmış Bahriye Kolağası Beşiktaşlı Osman Muhtar Bey ile Samiye Hanım’ın oğlu olarak Zonguldak’ta doğdu. İlkokulu bitirdikten sonra 1941 yılında sınavını kazanıp yatılı olarak girdiği Galatasaray Lisesi’ni 1949’da “Pekiyi” derece ile bitirdi. Lisans eğitimine aynı yıl Siyasal Bilgiler Okulu’nda başladı; Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden (SBF) “Pekiyi” derece ile 1953’de mezun oldu. TODAİE Asistanlığı’na atandı; bu görevini sürdürürken fark dersi sınavlarını vererek AÜ Hukuk Fakültesi’nden de mezuniyet belgesi aldı (1954).
1954’de Ankara’da başladığı askerlik görevini Kasım 1955’de yedek teğmen rütbesi ile tamamladı. Aynı yıl Birleşmiş Milletler bursuyla Londra’ya gidip London School of Economics’de doktora çalışmasına başladı. 1956 yılında açılan sınavı kazanıp SBF İdare Hukuku Asistanlığı’na atandı. Londra’da başladığı “Demokratik İktisadi Planlama İçin Siyasi Mekanizma” başlıklı tezini SBF’de başarı ile savunup ülkemizin ilk “Siyasi İlimler Doktoru” unvanını aldı (24 Haziran 1958).
Rockefeller bursuyla ABD’ye gitti. Princeton ve California (Berkeley) Üniversitelerinde çalışmalar yaptı (1959-1960).
Temsilciler Meclisi Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) temsilcisi (6 Ocak 1961-29 Ekim 1961) olarak Anayasa Komisyonu üyeliği yaptı.
Doğan Avcıoğlu ve Cemal Reşit Eyüboğlu ile beraber Yön dergisini çıkardı (20 Aralık 1961-30 Haziran 1967).
1962 yılında arkadaşlarıyla birlikte Sosyalist Kültür Derneği’ni kurdu.
15 Kasım 1963’de Anayasa Hukuku doçenti, 24 Haziran 1969’da da anayasa profesörü oldu. Akdeniz Sosyal Bilim Araştırma Konseyi Başkanlığı yaptı (1970). 24 Ocak 1971 tarihinde John F. Kennedy Caddesi üzerindeki evinin önünde bombalı saldırı yapıldı; oturduğu apartman ve evi hasar aldı.
22 Şubat 1971’de seçildiği SBF Dekanlığı devam ederken, 12 Mart 1971 muhtırasının ardından 18 Mart 1971’de gözaltına alınıp tutuklandı. 1968’den beri okuttuğu “Anayasa’ya Giriş” ders kitabında komünizm propagandası yapmakla suçlanarak 6 yıl 8 ay ağır hapis cezası aldı. Ayrıca, 2 ay 20 gün Kuşadası’nda emniyet gözetimi altında bulundurulmaya ve kamu haklarından ebediyen mahrumiyete mahkûm edildi. Toplam 14.5 ay Mamak Cezaevi’nde kaldı. Mamak Cezaevi’nde iken yazar Sevgi Soysal ile evlendi. Askeri Yargıtay’ın kararı bozmasıyla 10 Mart 1972’de SBF’deki görevine iade edildi.
Kuruluşuna destek verdiği Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi’nde (1965-1982 AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Basın Yayın Yüksek Okulu/1982-1992 AÜ BYYO), kuruluşundan 1992 yılına dek “Siyasi Rejimler ve Devlet Sistemleri”, “Türkiye’nin ve Dünyanın Aktüel Sorunları”, “Siyasi Rejimler”, “Anayasa” ve “Anayasa Hukuku” derslerini verdi.
Uluslararası Af Örgütü’nün Yürütme Kurulu Üyeliğini (1974-1978) ve Uluslararası Yürütme Kurulu Başkan Yardımcılığı’nı (1976-1978) yaptı.
Kıbrıs’taki toplumlararası görüşmelerde Kıbrıs Türk Tarafı’nın anayasa danışmanlığı görevini üstlendi (1978-1980). Bu nedenle Uluslararası Af Örgütü üyeliğinden istifa etti.
1991 seçimlerinde Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) listesinden Ankara’dan kontenjan adayı oldu ve TBMM’ye seçildi. TBMM’de Çekiç Güç, OHAL, demokratikleşme, Kıbrıs, özelleştirme gibi konularda hükûmet politikalarını eleştiren Soysal, özellikle özelleştirme konusundaki yetki yasaları için Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı başvurularla koalisyon ortağı DYP’lilerin tepkisini çekti. Bu başvuruları sonucunda Anayasa Mahkemesi tarihinde ilk kez bir yürütmeyi durdurma kararı verdi. Anayasa Profesörü Soysal, SHP’nin hükûmet ortaklığı içindeki pasif tutumuna sürekli tepki gösterdi, “vuruşarak çekilme” yaklaşımıyla Türk siyasi literatürüne geçti.
Yaklaşık 36 yıl hizmet verdiği Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden 13 Nisan 1992’de emekliye ayrıldı.
Özelleştirmeye karşı mücadele etmek üzere Kamu İşletmeciliğini Geliştirme Merkezi’ni (KİGEM) kurdu (Nisan 1994). KİGEM 1996’da vakfa dönüştü.
Murat Karayalçın döneminde kısa bir süre için dışişleri bakanı olarak görev yaptı. Ancak, bir süre sonra Başbakan Tansu Çiller ile anlaşmazlığa düşerek bakanlıktan istifa etti (27 Temmuz 1994-28 Kasım 1994).
1995 yılındaki anayasa değişikliği çalışmaları esnasında özellikle Doğru Yol Partisi’nden (DYP) Coşkun Kırca ile tartışmalarıyla gündemdeydi. Seçim yasasının Anayasa Mahkemesi’ne götürülmesinde başrolü oynadı. Sonrasında CHP’ten ayrılarak Demokratik Sol Parti’ye (DSP) katıldı. 1995 genel seçimlerinde DSP’den Zonguldak milletvekili seçildi ve Grup Başkanvekili oldu. Daha sonra Bülent Ecevit ve Rahşan Ecevit ile anlaşmazlığa düşerek DSP’den ayrıldı (1998). Milletvekilliğinden istifa etti (22 Mart 1999). 24 Temmuz 2002’de Bağımsız Cumhuriyet Partisi’ni kurdu ve parti genel başkanı oldu.
Mümtaz Soysal aralarında Forum, Akis, Emek, Yön, Ortam gibi dergilerde; Yeni İstanbul, Ulus, Barış, Cumhuriyet, Milliyet ve Hürriyet’in de olduğu günlük gazetelerde köşe yazıları yazdı. Milliyet gazetesinde 1974’te “Açı” başlığıyla yayımlamaya başladığı köşe yazılarını 1991-2001 yılları arasında Hürriyet’te, 2001’den sonra Cumhuriyet’te sürdürdü.
- yaşı nedeniyle 2009 yılında Mülkiyeliler Birliği Vakfı tarafından Mümtaz Soysal Armağanı basılmıştır.
İngilizce, Fransızca ve İtalyan bilen Soysal’ın, ilk eşi Sevgi Soysal’dan Defne ve Funda adlı kızları bulunuyor. Sevgi Soysal’ın 1976’daki vefatından sonra Sevinç Karasapan ile evlendi.
11 Kasım 2019’da vefat eden Mümtaz Soysal’ın mezarı Zincirlikuyu Mezarlığı’ndadır.
Aldığı ödül ve armağanlar:
UNESCO’nun insan hakları eğitimi konusunda verdiği ilk uluslararası ödül / 1978
Türk Kalkınma Vakfı Ödülü / 1986
Dışişleri Bakanlığı “Üstün Hizmet” ödülü / 1991
Officier de L’ordire National de Merite, (France) / 1991
Kitapları:
Türkiye’deki İktisadi Devlet Teşekküllerinin Bünyesi ve Murakabesi / A.H. Hanson ile birlikte / 1954
Avrupa Birliği ve Türkiye / 1954
Demokratik İktisadi Planlama İçin Siyasi Mekanizma / 1958
Dış Politikada Yasama-Yürütme Münasebetleri, Siyasi İktidarın Dış Politika Alanında ve Yasama-Yürütme Münasebetleri Çerçevesinde Kullanılışı Üzerine Mukayeseli Bir İnceleme / 1963
Dış Politika ve Parlamento / 1964
Les Relations Publiques en Matière Administrative, II. L’Action des Administrés sur le Fonctionnement de 1’Administration Publique, à / ’Exclusion du Droit Electoral. Version Définitive du Rapport Général. XlIIe Congrès International des Sciences Administratives / 1965
Public Relations in Administration, IL The Influence ofThe Public on The Opération of Public Administration / 1966
Local Government in Turkey, Ankara, a Publication of the Institute of Public Administration for Turkey and the Middle East / 1967
Halkın Yönetime Etkisi / 1968
Anayasa Giriş / 1968
Dinamik Anayasa Anlayışı: Anayasanın Diyalektiği Üzerine Bir Deneme / 1969
100 Soruda Anayasanın Anlamı / 1969
Güzel Huzursuzluk / 1975
Siyasi Düşünceler ve Rejimler (AÜ SBF BYYO Ders Notları) / 1975-1976
Anayasa Hukuku Ders Notları / 1980
Demokrasiye Giderken / 1982
Aklını Kıbrıs’la Bozmak / 1995
Anayasa’nın Püf Noktası / 1995
İçgüveysinin Encamı / 1995
Balinanın Böcekleri / 1995
İdeoloji Öldü mü? / 1995
Öpülesi Gemiler / 1995
Çürüyüşten Dirilişe / 1995
Kaynaklar:
Ankara’nın Mülkiyesi 1936-2007 / Temurhan Öztürk / Eylül 2007
Mümtaz Soysal Armağanı / Cem Eroğul, İlter Ertuğrul, Selin Esen, Fazıl Sağlam, Murat Sevinç / Aralık 2009
https://www.mfa.gov.tr/sayin-mumtaz-soysal_in-ozgecmisi-_temmuz-1994_.tr.mfa
https://tr.wikipedia.org/wiki/Mümtaz_Soysal
AÜ SBF BYYO 1970, 1975 ve AÜ BYYO 1987 Öğrenci Yıllıkları
