Resim öğretmenliğinden uluslararası karikatür sahnesine uzanan güçlü bir sanat yolculuğu… İzmir doğumlu sanatçı Menekşe Çam, 2007 yılından bu yana çizgileriyle hem Türkiye’de hem de dünyanın birçok ülkesinde adından söz ettiriyor. Kadın haklarından çevre sorunlarına, toplumsal adaletten insan hikâyelerine uzanan üretimleriyle dikkat çeken Çam; uluslararası yarışmalarda kazandığı ödüller, düzenlediği festivaller ve jüri üyelikleriyle karikatür sanatına önemli katkılar sunuyor. Sanatın bir “kültür elçisi” olduğuna inanan Menekşe Çam ile sanat yolculuğunu, ilham kaynaklarını ve günümüz sanat ortamını konuştuk.
Sizi kısaca tanıyabilir miyiz?
– İzmir’de doğdum. Yirmi beş yıl Resim Öğretmeni olarak çalıştıktan sonra emekli oldum. Uzun süre suluboya ve yağlıboya resimler yapmaya devam ettim. Çeşitli bireysel sergiler açtım ve ortak resim sergilerine katıldım. 2007’den beri karikatür çiziyorum. Bazen ulusal ve uluslararası yarışmalara katılıyorum. Ödül kazanan, sergilenen ve albümlere seçilen (çoğunlukla uluslararası) birçok eserim var. Eserlerim genellikle Türkiye’de ve dünyada mizah dergilerinde ve sanat dergilerinde yayınlanmaktadır, örneğin Eulenspiegel Mizah Dergisi ve Stern dergisinde (Almanya), 10. ve 11. sınıf Coğrafya Ders Kitabı’nda (Almanya’da iki kez), New Internationalist dergisinde ve 7Days gazetesinde (Birleşik Krallık), Al Nas günlük gazetesinde (Irak), Quest-France’da(Fransa), Courrier İnternational (Fransa). Ayrıca Smarteemag-2013 (Fransa-Paris) dergisinin aralık-ocak sayısının kapağı ve Prof. Dr. Erol Özmen’in “Burası Türkiye” adlı kitabının kapağı. Ayrıca Berlin’deki Underground Exhibitions’da, özel sergilerde (İspanya, Brezilya, Bulgaristan, Kıbrıs, Japonya ve İtalya ve daha fazlası) birçok kez sergilendiler. İzmir ve İstanbul’da altı bireysel karikatür ve portre karikatür sergisi açtım. Yedi uluslararası karikatür sergisi düzenledim. Ayrıca İzmir Büyükşehir Belediyesi ile birlikte İzmir Uluslararası Karikatür Festivali 2022-2023-2024’ü düzenledim. Avrupa Basın Ödülleri Jürisi de dahil olmak üzere birçok uluslararası yarışmada jüri üyesi olarak yer aldım. Uluslararası karikatür festivalleri ve Resim çalıştaylarına konuk oldum. Çoğunluğu uluslararası alanda olmak üzere pek çok ödüle layık görüldüm.
Sanatla ilk bağınız ne zaman ve nasıl kuruldu?
– Sanatla bağım çocukluktan itibaren hep vardı. Eve düzenli olarak Gırgır ve Fırt dergileri girerdi. Gırgır dergisinde rahmetli Oğuz Aral’ın “Çiçeği Burnunda Karikatürcüler ” köşesini ve orada genç çizerlere yaptığı eleştirileri takip ederdim. Aziz Nesin hikayeleri başta olmak üzere mizaha dayalı kitaplar okurdum. Ailemizde de günlük yaşamda mizah hayatın bir parçası idi. Liseden sonra Dokuz Eylül Üniversitesi Resim Bölümüne girerek sanatımda güçlü temeller oluşturacak eğitimi aldım. Öğretmen oldum ve yıllar sonra zaten hep hayatımda olan karikatür alanına ciddi bir giriş yapma fırsatı yakaladım. O günden sonra karikatür hayatımı ele geçirmiş oldu.
Bu alanda üretmeye sizi iten şey neydi? Bir kırılma anı veya ilham kaynağı var mıydı?
– Öğretmenlik, ev işleri, çocuklar derken bir türlü çizim yapmaya fırsat bulamadığım uzun dönemin ardından, bir gün okuldan eve dönerken Buca Belediyesinin Karikatür yarışması (2007) afişini gördüm. Oturup ilk üç karikatürümü çizdim ve büyük bir cesaretle yarışmaya gönderdim. Biri sergilenmeye layık görüldü. Bir diğeri ile birlikte albüme alındı. O zaman karikatürlerimi gören bazı çizer arkadaşlar asla bırakmamamı ve hatta yurt dışına göndermemi tavsiye ettiler. Sonra zaten ülkemizdeki zengin siyasi ve günlük yaşam konularını, ekolojik konularla da birleştirerek çizmek çok keyif verdi. Kadınların maruz kaldığı sorunları, çocukların ve özellikle kız çocuklarının sorunlarını görünür hale getirmek yaptığım işin önemini farketmemi sağladı. Çizdiklerimi sosyal medyada paylaşmak ve anında aldığım güzel tepkiler motivasyon kaynağı olarak daha fazla çizmeme ve daha fazla yol almama yardımcı oldu.
Bugüne kadar ortaya koyduğunuz eserler içinde sizi en çok yansıtan neler oldu?
– Çizdiğim karikatürler benim bilincimi, birebir beni, benim düşünce şeklimi yansıttığı için yaklaşık bin karikatür arasından beni en iyi şunlar yansıtır diyemem. Klişe bir söz olacak belki ama hepsi benim çocuklarım gibidir. Ortak sergilere bile belli bir sayıda karikatür isteyip en iyilerini seçmemi beklediklerinde karar vermek çok zor oluyor benim için. Ancak şunu söyleyebilirim ülkemizde ( ve hatta dünyada ) Kadınların seslerini duyurmakta zorlandıklarını görünce, kadın konulu karikatürler çizdiğim zaman ve görmezden gelinen ya da gözden kaçırılmaya çalışılan konulara dikkat çektiğim zaman, bununla sanki daha bir gurur duyduğumu hissediyor gibiyim. Çünkü sosyal medyanın gücü inkar edilemez ve çizdiklerimiz anında dünyanın pek çok yerinden çizerlere, karikatür severlere, dolayısı ile halka ulaşıyor. Binlerce, onbinlerce paylaşımlar olabiliyor.
Eserlerinizde Milas’tan, Ege’den, yöresel unsurlardan izler bulunuyor mu? ve Turhan Selçuk karikatür yarışması hakkında düşünceleriniz nelerdir?
– Önceki yıllarda Milas’ta düzenlenen Uluslararası Turhan Selçuk Karikatür Yarışmasına yarışmacı olarak katıldığım, Jüri üyeliği görevinde bulunduğum ve hatta ödül aldığım oldu. Oldukça tanınan, bilinen bir yarışma olduğu için katılım fazlaydı ve prestij sahibi olmuştu. Tasarruf tedbirleri kapsamında belediyelerin düzenlediği, özellikle “sanat etkinliklerinin” sekteye uğraması oldukça üzücü bir durum. Oysa sanat bir ülkenin, şehrin hatta bir beldenin en iyi kültür elçisidir. Bir yeri dünyaya tanıtabileceğimiz en ekonomik ve etkili reklamdır. Ve karikatür bu konuda en güçlü sanat dalıdır. Umarım belediyeler bir an önce bu konudaki engelleri aşabilirler ve yapabileceklerinin en iyisini yapmaya devam ederler.
Son olarak yarışmalar konusunda eklemek istediğim önemli bir nokta; Yarışma şartnamelerinde gerekli düzenlemelere gidilerek, emek hırsızlığına giren ve yaratıcılıkla, sanatla uzaktan yakından ilgisi olmayan Yapay Zeka tarafından oluşturulmuş görselleri değerlendirmeye almamak gerektiğidir. Çünkü bu durum gerçek sanata ve sanatçıya darbedir.
Bugün sanatla uğraşmak sizce nasıl bir deneyim? İmkânlar, ilgi ve çevre açısından değerlendirir misiniz?
– Sanatçı açısından sanatla uğraşmak ( ve aynı zamanda izleyici açısından sanatı izlemek te ) bir çeşit terapidir ve bu da insanların şu anda en çok ihtiyaç duydukları şeydir. Karikatür açısından ele alırsak, hem karikatürcü burada bir misyon üstlenmiş oluyor, siyasi ve toplumsal açıdan gördüğü haksızlıkların üzerine çizerek bir farkındalık yaratıyor, hem de zaten her şeyi farkında olan ama bir şekilde ses çıkaramayan halkın sesi haline geliyor. Onlara yalnız olmadıklarını hissettiriyor.
Karikatür bence tarihsel ve önemli olayları geçmişten günümüze, günümüzden gelecek kuşaklara taşıyan en tarafsız ve gerçekçi belge olma niteliği taşıyor. Artık gazetelerde ve dergilerde karikatürlere eskisi kadar yer verilmediği gerçeği ortada ancak sosyal medya, karikatür siteleri v.b. öyle büyük bir güce sahip ki, insanlar bir gazetede ya da dergide ulaşmaktan daha kolay ulaşabiliyor karikatürlere.
Sizce bir sanatçının toplumla ilişkisi nasıl olmalı?
– Her şeyden önce bir sanatçı gündemi takip etmeli. Ülkede ve dünyada neler oluyor önce kendisi farkında olmalı. Mümkünse İngilizce ya da farklı dillerde araştırma yapmalı. Sanatını ortaya koyarken güçlüden yana olmak yerine halktan, haklıdan yana olmayı seçmeli. Bunu yaparken kimseye hakaret etme ya da aşağılama gibi bir tutum takınmadan fikrini ifade edebilmenin en iyi, en sağlam yolunu bulmalı. Toplumun provokatörlere değil, güvenilir sanatçılara ihtiyacı var.
Son olarak, şu anda üzerinde çalıştığınız yeni bir proje veya paylaşmak istediğiniz bir gelişme var mı?
– İzmir için düzenlediğim birçok uluslararası sergi ve yarışmalardan sonra bilindiği üzere 3 yıl boyunca İzmir Büyükşehir Belediyesi adına “İzmir Uluslararası Portre Karikatür Şenliği”ni düzenledim. Toplamda yirminin üzerinde ülkeden dünyaca tanınmış Portre Karikatür sanatının yaklaşık elli sanatçısı, ustaların ustaları, İzmir’e gelerek şehrin 8 farklı noktasında halkın ücretsiz portrelerini çizdiler. “Anı duvarları” bıraktılar. Üç yılda halkta portre karikatür bilinci gelişti. Halk etkinliğe sahip çıktı. Müthiş ilgi gösterdiler. Belediyemiz de etkinliğin kusursuz olması için büyük özen gösterdi. Ancak ne yazık ki “Tasarruf Tedbirleri Kapsamı” bizim etkinliğimizi de vurdu. Devamı şu anda pek mümkün görünmüyorsa da yeni projeler söz konusu olabilir. Bu arada kendi gelişimim açısından bazı uluslararası projelerde yer almaya devam ediyorum.
Menekşe Çam’ın Ulusal ve Uluslararası Ödülleri
Sanatçı, 2008 yılından bu yana ulusal ve uluslararası alanda birçok önemli ödüle layık görüldü. 2008’de İBB’nin “Kitap ve Kütüphaneler” konulu yarışmasında ikincilik ödülü alırken, aynı yıl Çin’de Mükemmellik Ödülü kazandı. 2009’da Kore’de En İyi Karikatür Ödülü’ne değer görülen sanatçı, 2010’da Slovakya’daki “Bira” konulu yarışmada Onur Ödülü elde etti.
2011’de Suriye’de düzenlenen Uluslararası Plastik Cerrahi yarışmasında Gümüş Ödül, 2012’de ise Kıbrıs’ta Altın Pulya Ödülü aldı. 2013’te Romanya’da Özel Ödül ve ABD’de Ulusal Özgürlük Müzesi tarafından düzenlenen “Köprüler İnşa Etmek” yarışmasında Büyük Ödül kazandı.
2014 yılı sanatçı için dikkat çekici bir yıl oldu; İspanya’da İzleyici Ödülü, 31. Uluslararası Aydın Doğan Karikatür Yarışması’nda Başarı Ödülü ve Hırvatistan’da Özel Ödül aldı. 2015 ve 2016 yıllarında Kıbrıs, Slovakya ve Kore’de çeşitli özel ve onur ödüllerine layık görüldü.
2017’de Türkiye’de Birincilik Ödülü kazanırken; İtalya, Çin ve Suriye’de düzenlenen uluslararası yarışmalarda da derece ve özel ödüller elde etti. 2018 ve 2019’da İtalya’daki Spirito Di Vino yarışmasında üst üste “En İyi Karikatürler” ödüllerini aldı; ayrıca Brezilya’dan Onur Ödülü kazandı.
2020’den sonra da başarı grafiğini sürdüren sanatçı; Türkiye, Endonezya ve Gürcistan’daki yarışmalarda ödüller aldı. 2023’te İtalya’da düzenlenen World Humor Awards’ta Mükemmellik Ödülü’ne layık görüldü. 2024’te Milas Turhan Selçuk Uluslararası Karikatür Yarışması’nda üçüncülük ve Yunanistan’da Onur Ödülü kazanırken, 2025’te Buca ve Fas’ta düzenlenen uluslararası organizasyonlarda Özel ve Onur ödülleriyle başarısını pekiştirdi.
