3/4
(Geçen makalenin devamı)
Mitten inanmaya, saygıdan sevgiye onca yüceliğin yanında dilimiz olmayacak işleri anlatırken de onun yardımına muhtaçtır. Mesela çok kalabalık demek için “ana baba günü”; küfretmeyi, sinkafı anlatırken “ana avrat dümdüz gitmek”; “anasını bellemek”, “anasını eşek kovalasın”, “anasını satayım”, “anasının ipini satmış”, “yok anasının örekesi”, “vay anasını”, “anam avradım olsun”, “anasının nikâhını istemek” demekte bir beis görmez.
Sinkafın hoş karşılanmadığı ortamlarda ayıplama kurumu “anan yerinde” veya “anan yaşında” ikazıyla devreye girer; “anam babam” veya “anan yahşi baban yahşi” sözleriyle bu türden “anasının gözü” kişilerle işi tatlıya bağlamaya çalışır.
“Ana” sözünün belki de en hüzünlü, dramatik ve yerine göre komik varlığı, “kayın” ile birleştiği zaman ortaya çıkar ve -her ne kadar arada kalan oğlanı “anasından doğduğuna pişman etse de”- maniden türküye, deyimden atasözüne zengin bir “gelin-kaynana çatışması” edebiyatı oluşturur.
Mesela “kaynana pamuk ipliği olup raftan düşse, gelinin başı yarılır”, “gelinin dini yok, kaynananın imanı”, “gelin kaynana kumaşından olurmuş” veya “oğlan anası kapı arkası kız anası minder kabası” atasözleri gibi…
Kaynananın aksine gelenek ana-kız ilişkisine “ana ile kız helva ile koz”, “bir anaya bir kız bir başa bir göz”, “anasının kızı”, “anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al”, “oğlan atadan öğrenir sohbet gezmeyi, kız anadan öğrenir sofra düzmeyi”, Dedem Korkut’tan naklen “kız anadan görmeyince öğüt almaz” veya “doğanın anası olma doğuranın anası ol” sözleriyle olumlu baksa da Atsız’ın “Analar kız doğurur erlere satmak için” dediği gibi kızın evlenip evden ayrılmasına “ana kızına baht kurar kız bahtı kocada arar” diyerek sitem etmekten de kendini alamaz.
Ancak ana-kız ilişkisinin en dramatik yanı kızının iyi bir evlilik yapamadığını düşünen annelerin dilindeki “ana kızına taht kurmuş baht kuramamış” atasözü olmalıdır.
(Devam edecek…)
