21. Bölüm
“ZEYBEKLER”
Bazı tarih araştırmalarında ise zeybeklerin, bölgede var olan zalim derebeylere, zorba ağalara, insafsız yöneticilere karşı koymak için, toplumsal bir harekete önayak oldukları biçiminde açıklamalar bulunmaktadır. Ortaya çıkış sebepleri ne olursa olsun, bunların karakteristik özellikleri, hemen her köyde veya kentte altı çizilerek, yukarıda gösterilmiş olan niteliklerdir.
Zeybek oyunlarında kullanılan çalgılar arasında bağlama başta gelmektedir. Hareket halinde olan grubun hızlı yürümesine engel oluşturmayacak biçimde, sırtta taşınabilmesi dolayısıyla bağlamanın yanı sıra daha kısa saplı ve küçük olan cura da sık sık kullanılır. Uzun yürüyüşlerde mola verildiğinde veya sakin bir zamanda, zeybekler bu sazları çalarak oyunlarına kalkarak vakit geçirirler, dinlenirler. Grubun içinde sesi güzel olanların çalan sazlara sesiyle eşlik edip, türküler söylemesi de doğal bir gelişmedir.
Oyunlarda kullanılan başka bir çalgı da davuldur. Davula eşlik eden zurnayla birlikte özellikle meydanlarda, açık alanlarda sergilenen zeybek oyunlarında görülürler. Düğünlerde, bayramlarda bu çalgı ikilisinden asla vazgeçilmez. Zumalar ince ve kaba olmak üzere iki türlüdür. Kapalı me k darbuka, tef veya zilli maşanın kullanıldığı da görülmektedir. Özellikle geçen yüzyılın başından itibaren bir batı çalgısı olan klarnet, oyunlarda da görülmeye başlanmıştır. Askerliğini yaparken ordu bando-mızıka takımında bu çalgıyı öğrenen kişilerin, klarneti Ege bölgesindeki zeybek oyunlarında kullanmayı denedikleri ve ondan sonra da bu çalgının yaygınlık kazandığını söyleyebiliriz.
Efe veya kendi grubundaki bir zeybek, oyunu kendi istediği hareket ve figürlerle ortaya koyar. Bundan dolayı, o oyun türü efenin veya zeybeğin kendi adıyla anılır. Günümüzde zeybek oyunları arasında karşılaştığımız birçok adın yer alması, Anadolu’nun diğer bölgelerinde görülemeyecek kadar fazladır. Hemen her şehirde veya daha küçük yerleşme merkezlerinde, hem kişi adlarıyla, hem yöre adlarıyla tanınan zeybek oyunlarından bazı örnekler, bunu kolayca kanıtlayacaktır: Aydın yöresinde Kadıoğlu, Kara Ali, Koca Arap, Yörük Ali, Aydın Zeybeği, Denizli bölgesinde Kerimoğlu, İbrahim Usta Zeybeği, İzmir yöresinde İnce Mehmet, Sinan Ağa Zeybeği, Kütahya’da Sinanoğlu, Hamamcı, Ahmet Bey Zeybeği gibi oyunların yanında her yerde görülen Harmandalı, Sarı Zeybek (Selim Sırrı Zeybeği adıyla da bilinmektedir. Bkz. çerçeve yazı: Selim Sırrı Tarcan)
Ayrıca yer adlarıyla belirtilen oyunların çokluğu, zeybek oyunlarının birbirlerinden az veya çok farklı biçimlerde, farklı bir müzikle ve değişik hareketle oynandığını göstermektedir. Sözgelimi, Ankara Zeybeği de dahil olmak üzere, Aydın, Balıkesir, Bergama, Beşkaza (Fethiye/Muğla), Bodrum (Muğla), Muğla, Burdur, Edremit (Balıkesir), Emet (Kütahya), Gelibolu (Çanakkale), Gerede (Bolu), Geyve (Sakarya), Kıbrıs, Kütahya, Tavas (Denizli) Zeybekleri kendi yörelerinin adını yaygınlaştırmıştır.
Bunların dışında bütün Ege bölgesinde görülen ancak varyantları ile sergilenen, yani birtakım değişikliklerle oynanan Ege Zeybeği, Ağır Zeybek, Harmandalı, Köroğlu, Bengi ve daha niceleri, zeybek türü oyunların çok zengin bir çeşitliliğe sahip bulunduğunu vurgulayan oyunlardandır.
Devam edecek
