Son dönemde Türkiye’de kömür, karbon emisyonu ve termik santraller üzerine yapılan tartışmaları dikkatle izliyorum.
Ortaya çıkan tablo ilginç.
Türkiye’nin kömürden çıkışı konuşuluyor. Karbon emisyonlarının azaltılması konuşuluyor. Adil dönüşümden söz ediliyor. Termik santrallerin geleceği tartışılıyor.
Fakat bütün bu tartışmaların önemli bir bölümü dönüp dolaşıp aynı üç santralin etrafında düğümleniyor:
Yeniköy, Kemerköy ve Yatağan.
Ve doğal olarak Muğla…
İnsan ister istemez şu soruyu soruyor:
Türkiye’de kömür meselesi gerçekten sadece Muğla’dan mı ibaret?
Türkiye’nin farklı bölgelerinde faaliyet gösteren termik santraller var. Üstelik bunların tamamı aynı tür kömürle, aynı tedarik modeliyle ya da aynı ekonomik koşullarla çalışmıyor. Yerli kömür kullanan santrallerin yanında ithal kömür kullanan santraller de bulunuyor.
Çanakkale’den Zonguldak’a, Adana’dan Mersin’e kadar Türkiye’nin farklı noktalarında termik santraller üzerinden yürüyen bir enerji sistemi var.
Peki bunlar neden aynı ölçüde gündeme gelmiyor?
Neden “Türkiye kömürden nasıl çıkacak?” sorusu sorulduğunda tartışma sürekli Muğla’ya dönüyor?
Neden ithal kömürle çalışan santrallerin varlığı, enerji arz güvenliği, dışa bağımlılık ve karbon politikalarıyla ilişkisi aynı yoğunlukta ele alınmıyor?
Asıl mesele burada başlıyor.
Kömür kömürdür; ama tartışma neden seçiliyor?
Çevre mücadelesinin temel argümanlarından biri karbon emisyonlarını azaltmaksa, bunun coğrafi bir seçiciliği olmaması gerekir.
Bir ton kömürün Muğla’da yakılmasıyla başka bir bölgede yakılması arasında karbon açısından sihirli bir fark yoktur.
Elbette her santralin teknolojisi, kapasitesi, emisyon performansı, kullandığı yakıtın niteliği, çalışma süresi ve çevresel etkileri ayrı ayrı incelenebilir.
Hatta incelenmelidir.
Ama o zaman ölçü de aynı olmalıdır.
Eğer kriter karbon emisyonuysa, bütün santrallere karbon üzerinden bakılmalıdır.
Eğer kriter ithal kömürse, ithal kömür kullanan bütün santraller konuşulmalıdır.
Eğer kriter enerji dönüşümü ise, Türkiye’nin tamamındaki termik üretim sistemi masaya yatırılmalıdır.
Eğer kriter “adil dönüşüm” ise, adil dönüşümün yalnızca bir ilin ve birkaç santralin meselesi olmadığı kabul edilmelidir.
Aksi halde ortaya çevre politikası değil, seçilmiş bir çevre gündemi çıkar.
Adil dönüşüm neden yalnızca Muğla’da?
Tam da bu nedenle 2 Ekim’de Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi tarafından Muğla’da yapılması planlanan adil dönüşüm çalışmasının kapsamı ve yaklaşımı ayrıca tartışılmalıdır.
Adil dönüşüm elbette konuşulmalı.
Ancak Türkiye’nin enerji dönüşümünü konuşuyorsak, neden başlangıç noktası sürekli Muğla?
Türkiye’deki diğer termik santrallerin çalışanları, çevresindeki yerleşimler, enerji şirketleri, kömür tedarik zincirleri, limanlar ve ithal yakıt bağımlılığı bu dönüşümün neresinde?
Adil dönüşümün gerçekten adil olabilmesi için sorunun tamamını görmek gerekir.
Bir bölgedeki santrali kapatmayı tartışırken, başka bölgelerdeki santrallerin varlığını görmezden gelmek adil dönüşümün kendisini tartışmalı hale getirir.
Burada kimsenin niyetine ilişkin kesin bir hüküm vermek istemem.
Ama aynı konunun sürekli aynı üç santral üzerinden anlatılması, ister istemez sistematik bir seçicilik sorusu doğuruyor.
Çevre hareketinin de bu soruya açık bir yanıt vermesi gerekiyor.
İthal kömür neden daha az konuşuluyor?
Bence Türkiye’nin enerji tartışmasında çok daha fazla sorulması gereken sorulardan biri şu:
Enerji üretiminde neden ithal kömüre ihtiyaç duyuyoruz?
Türkiye enerji bağımsızlığını konuşurken bu sorunun cevabı önemlidir.
Çünkü burada yalnızca karbon meselesi yoktur.
Dış ticaret vardır.
Enerji güvenliği vardır.
Döviz vardır.
Tedarik zinciri vardır.
Jeopolitik risk vardır.
Ve elbette karbon emisyonu vardır.
Dolayısıyla ithal kömür kullanan termik santrallerin de Türkiye’nin enerji ve iklim politikası içinde ciddi biçimde değerlendirilmesi gerekir.
Mesela Adana’da Hunutlu Termik Santralini pek gündeme gelmiyor. İlk devreye alındığı dönemde, ithal kömürle çalışan santralin yatırımın geri dönüş süresinin 25 yılı bulabileceği yazılmıştı.
Her ne hikmetse muhalif pencereden bakan ve sol-sosyalist yayın çizgisine sahip bazı yayınlardaki köşe yazarları karbon emisyonu, kömür ve çevre yazılarında nerdeyse hiç gündeme getirmiyor. Santralin yatırımcısının Çinli olması bir neden olabilir mi? Ya da yerli sermayeye yerli kaynaklara yönelik eleştiri yapmak daha mı kolay geliyor?
Muğla’daki üç santralin üzerinden “Türkiye kömürden çıkıyor” görüntüsü oluşturmak, Türkiye’nin gerçek enerji fotoğrafını eksik bırakır.
Mesele santral değil, ölçünün kendisi
Yeniköy, Kemerköy ve Yatağan elbette tartışılabilir.
Çevresel etkileri, emisyonları, maden sahaları, bölgedeki ekonomik yapı, istihdam ve olası dönüşüm senaryoları elbette incelenebilir.
Ama aynı soruları Çanakkale’de de sormak gerekir.
Zonguldak’ta da.
Adana’da da.
Mersin’de de.
Türkiye’nin diğer termik santrallerinin bulunduğu her yerde de.
Çünkü çevre politikası, sevdiğimiz veya sevmediğimiz santrallere göre şekillenemez.
Bir santralin bulunduğu coğrafya, onu karbon hesabından muaf tutmaz.
Aynı şekilde bir santralin Muğla’da bulunması da onu otomatik olarak Türkiye’nin bütün kömür politikasının sembolü haline getirmemelidir.
Türkiye’nin kömür meselesi Muğla’dan büyüktür.
Türkiye’nin enerji dönüşümü de Yeniköy, Kemerköy ve Yatağan’dan büyüktür.
Gerçek bir dönüşüm istiyorsak
Gerçek bir enerji dönüşümü istiyorsak önce bütün resmi görmek zorundayız.
Yerli kömür.
İthal kömür.
Termik santraller.
Emisyonlar.
Enerji arz güvenliği.
İstihdam.
Madencilik bölgeleri.
Santral bölgeleri.
Elektrik fiyatları.
Dışa bağımlılık.
Ve bütün bunların toplum üzerindeki etkileri…
Bunların tamamı aynı masada konuşulmalı.
Aksi halde “kömürden çıkış” söylemi, Türkiye’nin kömürden çıkış stratejisinden çok, belirli santrallerin geleceği üzerine yürütülen bir kampanyaya dönüşür.
Benim itirazım kömürün çevre üzerindeki etkilerinin tartışılmasına değil.
Tam tersine, daha fazla tartışılmasına.
Ama her yerde ve aynı ölçüyle tartışılmasına.
Eğer karbon emisyonu konusunda samimiysek, bütün karbon kaynaklarına bakmalıyız.
Eğer ithal kömüre karşıysak, bütün ithal kömürü konuşmalıyız.
Eğer adil dönüşüm istiyorsak, Türkiye’nin bütün termik bölgelerini hesaba katmalıyız.
Ve eğer gerçekten bilimsel bir enerji politikası oluşturmak istiyorsak, tartışmayı birkaç santralin etrafına sıkıştırmamalıyız.
Çünkü Türkiye’de kömür yalnızca Muğla’da yanmıyor.
Ama nedense kömür tartışmasının dumanı sürekli Muğla’nın üzerinde yükseliyor.
Belki de artık sormamız gereken soru tam olarak budur:
Neden?
