(1.Bölüm)
Türk halk oyunları çalışmalarında günümüzde kullanılmakta olan terimler dört bölümde incelenebilir; 1. Oyun Adları, 2. Hareket Anlatan terimler, 3. Tür Adları, 4. Biçim Adları.
Oyun Adları; terim olarak herhangi bir oyun adının sözlükte detaylı açıklaması yapılmalı, oyuna ait bir künye niteliği taşıyacak olan açıklamada şu bilgilere yer verilmelidir. Oyunun hem genel olarak bilinen hem de varsa yöreye özgü özel adı veya adları, oyunun belliyse ilk ortaya çıkış tarihi ve kim tarafından ortaya çıkarıldığı, oyunun belliyse kökeni, oyunun konusu ve-veya teması, oyunun varsa hikayesi, oyuna eşlik eden enstrümanlar, oyunun halk oyunları türlerinden hangisine dahil olduğu, oyunun oynanış biçimi, oyunun oynanış formu, oyunun belliyse özel oynanış zamanları ve yerleri tespit edilmelidir. Hareket Anlatan Terimler; hareket anlatan halk oyunları terimleri, oyunların öğretimi aşamasında kullanımına ihtiyaç duyulan terimler ve oyun adımlarına verilmiş isimlerden oluşmaktadır. Türk halk oyunlarında oyun öğretimi üç ayrı yöntemle gerçekleştirilmektedir. Bunlar: Geleneksel Yöntem, Klasik Yöntem ve Bilimsel Yöntemdir.
Tür Adları;
Halay: Türk halk oyunlarında bir tür. Halay, ülkemizde en yaygın oynanan sıra oyunudur. İç Anadolu’dan başlayarak doğu ve güneydoğu bölgelerimizde çizgi, yarım ya da tam dairede oynanan çok konulu ve disiplinli oyunlara halay denir. Halay her türlü eğlenti ve törende oynanır. Bu oyunlara halaydan başka, haley, haliy, aley vb. isimler de verilmektedir. Baş çekenin yönetiminde oynanan halaylarımızda, oyun ve ritim disiplini öne çıkmaktadır. Hareketlerde birlik vardır, ferdi olarak farklı hareketler yapılamaz. Hareketler yumuşak ve yaylanmalıdır. Vücudun en ağırlıklı hareketli bölgesi diz ve dizden aşağısıdır. El çırpma ve omuz titretme görülür.
Ayrıca, oyunlarda sıçrama, zıplama, sekme ve çökme ile dönme gibi çok çeşitli adım cümleleri yer almaktadır. Halay genelde oyuncular birbirlerine bağlı olarak, küçük parmaklardan tutarak ya da kol kola girerek oyuna başlarlar. Genellikle hızlı kısmında omuzlardan tutulur. Oyun, halay başının komutu ile yönetilir. Mendil, vazgeçilmez bir oyun aracıdır. Ekibin başındaki ve sonundaki oyuncuda mendil bulunur. Oyunların bazı geçişleri söz yerine mendille yapılır. Bazı halaylarımızda oyuncular kollarını çözerek ritme uygun hareketler yapıp, el çırparlar.
Ülkemizde; türkü sözlerinden kişi adlarına, hayvan ve bitki örtüsünden boy adlarına, yöre isimlerinden meslek isimlerine kadar çeşitli adlarda oluşan çok sayıda halay derlenmiştir ve oynanmaktadır. Tek, iki, üç ve dört bölümlü halaylar vardır. Tek bölümlü halaylar ‘ağırlama’ ile başlayıp aynı şekilde sona erer. İki bölümlü halaylar ise ağırlama ile başlayıp hoplatma (bu bölüme bazı yörelerimizde yeldirme, yelleme, sıktırma vb.) adlar verilir ve son bulur. Üç bölümlü halaylarda ağırlama ile başlar, yürütme, yanlama, tek ayak, üç ayak vb. adlarla sürer ve hoplatma ile biter. Dört bölümlü halaylar ağırlama ile başlar, yanlama ile ikinci bölüm, tek ayak, üç ayak, sıktırma gibi adlarla üçüncü bölümle devam eder ve hoplatma ile son bulur. Ülkemizde yalnız Sivas ve Çorum halayının 4 bölümden oluştuğu tespit edilmiştir. Oyunlar ağırdan başlayıp gittikçe hızlanır. Genelde 2 ve 4 zamanlı olup 6 zamanlı olanları da vardır. Halay ezgileri ritmik yapı bakımından ağırdan hızlıya doğru gitmektedir.
Halay oyunlarında kullanılan çalgılar çoğunlukla halay ve zurnadır. Bazı yörelerde bağlama, klarnet ve kavala da rastlanır. Nanay biçimine oynanan oyunlarda ise çalgı kullanılmaz. Bazı yörelerde ise oyuna sadece def, dümbelek gibi ritim araçları eşlik eder.
(Devamı gelecek makalemizde)
