- Bölüm
“HALAYLAR”
Başlangıçta kapalı mekanlarda, evlerde sesleri daha az ve ölçülü çıkan kaşık, zil, tef, darbuka, zilli maşa ve diğer araçları türkülerle birlikte kullanan ve halaya kalkan kadınların, kendi aralarında birliktelik oluşturup, dizi ve sıralar içinde yahut erkek oyuncuların aralarına girip onlarla birlikte oynamalarında bir sakınca görülmemiştir. Günümüzde bu uygulamalar aynen sürdürülmektedir. Bu sonuç gelişme, Anadolu insanının birlikte yaşama arzusunu, paylaşmayı ve dayanışmayı bildiğini, oyunu ve eğlenceyi birlikte düzenleyerek sevgisini ve saygısını gelecek genç kuşaklara gösterdiğini ve öğrettiğini kanıtlayan önemli bir özelliktir.
Halay kelimesi sadece sözlüklerde yer almaz. Dilin canlı ve zengin olmasını ortaya koyan deyim ve atasözlerinde, mani ve türkülerde, diğer sözlü kültür verilerinde de halay kelimesinin kullanılışına rastlamaktayız. Sözgelimi; halay çekmek, halay türü bir oyun oynamak veya bu oyuna katılmak; halay tepmek daha çok sert ayak basışlarıyla veya ayakları sertçe yere vurma biçiminde oynamak; halay tutmak halay oynamak için mevcut sıra veya dizi içine girmek, oyuna katılmak, diziyi oluşturmaya yardım etmek; halaya kalkmak veya halaya durmak bu oyunu oynamak üzere oturduğu yerden kalkıp oyuna hazırlık yaparak diziye veya sıraya katılmak, oyuncuların aralarına girip oynamaya başlamak; halay başı halay oyununda dizinin veya sıranın sağ başında, en önde bulunan, sağ elindeki mendili çeşitli biçimlerde sallayarak ya da çevirerek arkasındaki oyuncuları oyunun özelliklerine göre yöneten ilk oyuncu; halay faslı aynı ayaktan, makamdan veya havadan olan, halaya eşlik etmek üzere ardı ardınca ve ara verilmeksizin çalınan oyun havalarından veya seslendirilen türkülerden oluşturulan demeti; halay havası halay türü oyunlara eşlik eden sözlü veya sözsüz müzik parçası, anlamlarıyla dilimizde yer almıştır.
Halayların sözlü bölümleri veya söz ögesi bulunduran türleri bu kelimenin kullanıldığı biçimlerini ve taşıdığı anlamları da ortaya koyar. Değişik şiir türleri içinde kelimelerin büyülü dünyasının kapıları ardına kadar açılıverir. Ancak bu kapıları açabilmek için, sözün büyüsünü de aramak gerekiyor. Bakın, bu konuda ünlü yazar ressam ve şairimiz Bedri Rahmi EYÜBOĞLU neleri dile getiriyor:
“Dilimizin bütün imkanlarını zorlayan, onu besleyen, süsleyen şairlerini tanımadıktan sonra bir halk türküsünün kanatları arasında yükselen sahipsiz şiiri tadamadıktan sonra dilimizin köşesine bucağına giremeyip, onun mahzenlerinde, mahrem köşelerinde çıkınlarında bir sır gibi saklanan şiiri sezemedikten sonra o dile ana dili demek neye yarar?” (Kültür Yokuşu, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1995, s.126).
Türkçenin en işlenmiş biçimlerini, en güzel ifadelerini en başarılı durumlarını, işte, halkın söylediği manilerde, türkülerde daha iyi görürüz. Halay oyunlarının söz ögelerine dikkat ettiğimiz zaman oyuna kalkmanın esas olduğunu, halay başının özelliklerini de öğreniriz.
Devam edecek
Tebrik ederim. Öğretici bir yazı.