(Bölüm 2)
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 19. maddesinde belirtilen “herkesin bilgi ve fikirlere erişim hakkı”, gazetecilik misyonunun temelini oluşturur
Herhangi bir menfaat grubuna bağlanmadan, açık fikirli, dürüst, önyargılardan uzak ve kişilik haklarına saygılı olmak, gazeteciliğin temel ahlak konularını oluşturur. Gazetecilik mesleği ve gazetecilik sektörü (gazete, radyo, televizyon, internet gibi kitlesel yayın organları) demokratik toplumlarda anayasanın öngördüğü üç devlet gücü yanında (yasayıcı-meclis, yürütücü-hükûmet, yargılayıcı-mahkemeler) dördüncü denetleyici devlet gücü olarak anılmaktadır
Gazeteci, medya özgürlüğünü, halkın doğru haber alma, bilgi edinme hakkı adına dürüstçe kullanır. Bu amaçla her türlü sansür ve oto sansürle mücadele eder. Gazeteci, halka ve gerçeğe karşı sorumludur. Bu sorumluluk kamu otoriteleri ve işverenine olan sorumluluklarından önce gelir. Bilgi, haber ve özgür düşünce herhangi bir ticari mal ile hizmetten farklı olarak kamusal nitelik taşır. Gazeteci, ilettiği haber ve bilginin sorumluluğunu üstlenir. Gazetecinin özgürlüğünün içeriğini ve sınırlarını, öncelikle sorumlulukları ile meslek ilkeleri belirler.
Medya sahipleri, editoryal bağımsızlığa müdahale edemez; editoryal süreçler, hiçbir dış etki altında kalmadan şeffaf ve bağımsız biçimde yürütülür. Medya sahipliği ve iş ilişkileri, kamu yararını gözeten düzenlemelere uygun şekilde şeffaf olmalı; kamu ihalelerine katılmamaları sağlanmalıdır.
Medya ve gazetecilerin, sponsorluk, fon ve reklam gibi tüm finansal ilişkileri şeffaf olmalı; editoryal bağımsızlığa gölge düşürecek ve çıkar çatışması yaratacak fon ve sponsorluk ilişkilerinden kaçınılmalıdır. Gazetecilerin ücretli konuşmacılık ve benzeri gelir temin eden faaliyetlerinde de etik sınırlamalara uyulmalı ve şeffaf olunmalıdır.
Gazeteci; tüm bilgi kaynaklarına serbestçe ulaşma ve kamu yaşamını belirleyen, halkı ilgilendiren tüm olayları izleme ve araştırma hakkına sahiptir. Gazetecinin karşısına çıkarılacak gizlilik ve sır gibi engeller, hukuka ve uluslararası normlara uygun olmalıdır. Gazeteci; doğruluğuna ve nesnelliğine inanmadığı bir görüşü savunmaya ve meslek ilkelerine aykırı bir işe zorlanmamalıdır. Ayrıca, medya kuruluşunun işleyişini etkileyen önemli kararlardan haberdar edilmeli ve bu kararların alınmasına katılmalıdır.
Gazeteci; kaynakların gizliliği ilkesi uyarınca, -konusu suç oluştursa dahi, kaynağını ve elindeki belgeleri açıklamaya, tanıklık yapmaya zorlanamaz. Gazeteci ancak kaynağının izin vermesi ve kaynağı tarafından yanıltılmış olması hallerinde kaynağını açıklayabilir. Haber alma, yorum yapma ve eleştirme özgürlüğünü kullanırken, kendi açısından sonuçları ne olursa olsun, gerçekleri çarpıtmadan aktarmak ve halkın bilgi edinme hakkını gözetmek zorundadır.
Başta barış, demokrasi, hukukun, üstünlüğü laiklik ve insan hakları olmak üzere; insanlığın evrensel değerlerini, çok sesliliği, farklılıklara saygıyı savunur. Milliyet, ırk, etnisite, cinsiyet, cinsel kimlik, cinsel yönelim, dil, din, mezhep, inanç, inançsızlık, sınıf, dünya görüşü ayrımcılığı yapmadan tüm uluslar, halklar ve bireylerin haklarını tanır, saygı gösterir. Uluslar ve topluluklar arasında nefreti, düşmanlığı körükleyici yayından kaçınır.
Bireylerin, toplulukların ve ulusların kültürel değerlerini, inançlarını veya inançsızlığını saldırı konusu haline getiremez, küçümseyemez, alay edemez, şiddeti haklı gösterici, özendirici ve savaşı kışkırtıcı yayın yapamaz.
Kaynağını bilmediği bilgi ve haberleri yayınlamaz; kaynak açık olmadığında, yayınlamaya karar verdiği durumlarda da kamuoyuna gerekli uyarılarda bulunur. Bilgiyi yok edemez, görmezden gelemez, metinler ve belgeleri değiştiremez. Halkın haber alma hakkıyla doğrudan bağlantılı bir amaçla izin verilmedikçe kimsenin özel yaşamın gizliliğini ihlal edemez. Yayınlarındaki her yanlışı en kısa sürede düzeltmekle ve gerektiğinde özür dilemekle yükümlüdür.
Gazeteci, karşı görüşe ve cevap hakkına, kötüye kullanılmaması ve kabul edilebilir biçimde yapılması kaydıyla saygılı olmalıdır.
Bilgiye erişim faaliyeti sırasında kimlik gizleme gibi yanıltıcı yöntemler kullanamaz.
Bir bilgi ile haberin yayınlanması ya da yayınlanmaması karşılığı hiçbir maddi veya manevi çıkar sağlayamaz; çıkar çatışması yaratmaktan kaçınır. Gazeteci, konumu ne olursa olsun haber kaynağı olarak kişi ve kurumlarla iletişimini ve ilişkisini meslek ilkelerini gözeterek yürütür. Mesleğini, reklamcılıkla, halkla ilişkilerle veya propagandacılıkla karıştıramaz. İlan reklam kaynaklarından herhangi bir telkin, tavsiye alamaz, maddi çıkar sağlayamaz.
Gazeteci hangi konuda olursa olsun, elde ettiği bilgi ve belgeleri kendi yararına kullanamaz. Ulusal ve uluslararası politikalar hakkında yayın yaparken öncelikle halkın haber alma hakkı, mesleğin temel ilkeleri ve özgürlükçü demokrasi ölçütlerini göz önünde bulundurur.
Mağdurun, güçsüzün, yoksulun ve “sesini duyuramayanların” sesi olmakla yükümlüdür. İnsanların lekelenmeme hakkına özen göstermeli ve korumalıdır. Haber ile yorum ve görüş ayrımı açık bir şekilde yapılmalı, okurun ve izleyicinin neyin haber, neyin yorum olduğunu kolayca ayırt etmesi sağlanmalıdır.
Televizyonlarda ve görüntülü yayınlardaki haber bültenlerinde yorum bölümleri, haberden belirgin biçimde ayrılmalıdır. Tartışma programları, nesnellik ve denge gözetilerek hazırlanmalı; kamuoyunu yanıltacak söylemlerden kaçınılmalı ve toplumun bilgilendirilmesi esas alınmalıdır.
Fotoğraflarda gerçekliği bozacak ekleme, çıkarma, kolaj veya montaj yapılmamalıdır. Fotoğraf çekilemeyen özel durumlarda animasyon, illüstrasyon, montaj, canlandırma, dijital oynamalarla üretilmiş fotoğraf ve görsellerin bu niteliği ile güncel olup olmadığı, okur/izleyiciler tarafından kolayca fark edebilecek şekilde belirtilmelidir.
Kamusal kimliği olmayan kişilerin fotoğraf ve görüntüleri, etkinlik, olay, panel veya konser gibi kamuya açık alandaki faaliyetler dışında, kamu yararı ve haber değeri söz konusu olmadıkça izinsiz çekilmemelidir. Bu kişilerin dijital ortamlardaki fotoğrafları da izinsiz kullanılmamalıdır. Kan ve şiddet unsurları içeren fotoğraflara yer verilmemelidir.
Drone gibi insansız hava araçları ile fotoğraf ve görüntü çekimi sırasında özel hayatın gizliliğine saygı gösterilmeli; hava trafiği ve uçuş güvenliği dikkate alınarak insan ve diğer canlıların hayatını tehlikeye atacak tutum ve davranışlardan kaçınılmalıdır.
